Plac Grunwaldzki – nieopowiedziana historia

Losy Placu Grunwaldzkiego potrafi zaskoczyć – mieszczą się tutaj historie i miejskie legendy związane z działaniem opozycji, tworzeniem się środowiska akademickiego i pierwszych, powojennych lat uczelni czy otwarcie namiotu handlowego „Goliat” i targowiska na Skłodowskiej-Curie. Jednak niewiele osób zdaje sobie sprawę z tego, że większość tych wydarzeń nie miałoby miejsca gdyby nie masowe wyburzenia zabudowy mieszkalno-usługowej na terenie dzisiejszej Osi Grunwaldzkiej w czasach Festung Breslau.

materiały organizatora

Wspólne tworzenie opowieści o osiedlu z mieszkankami i mieszkańcami jest dla nas niezwykle ważne – to ich głosy pomagają zrozumieć, jak historia wciąż kształtuje nasze miasto, społeczność i lokalną tożsamość. W działaniach wokół Placu Grunwaldzkiego często wracamy do sąsiedzkich wspomnień, z których czerpiemy inspirację. Dwuletni projekt „Plac Grunwaldzki  – nieopowiedziana historia” umożliwił nam wspólne zagłębienie się w losy lotniska wojskowego, którego budowę w 1945 roku zaproponował architekt Richard Konwiarz, a decyzję starcie prac podjął Karl Hanke. Wkrótce wyburzono dużą część zabudowy przy Kaiserstrasse, w tym dwa kościoły i budynek archiwum, aby utworzyć pas przelotowy. Podczas prac przymusowych przy usuwaniu gruzu z tego obszaru zginęło kilkanaście tysięcy osób, głównie kobiet, dzieci i osób starszych.

 

Historia lotniska przy Kaiserstrasse i decyzja NSDAP o jego budowie do dziś mają wielki wpływ na nasze osiedle, które po zakończeniu oblężenia Breslau wypełniła „wielka pustka”. Przestrzeń ta przez kolejne dekady straszyła, inspirowała, była miejscem życia społecznego i handlu – od legendarnego szaberplatzu, przez otwarty w 1991 roku namiot handlowy „Goliat” i targowisko, które często pojawia się we wspomnieniach lokalnej społeczności, aż po dzisiejsze Rondo Reagana. Plac Grunwaldzki swoją nazwę, architekturę i charakter zawdzięcza właśnie tej jednej decyzji podjętej w trakcie oblężenia miasta.

Archiwalne, czarno-białe zdjęcie. Widok na namiot handlowy Goliat. materiały organizatora

Dzięki wsparciu Fundacji EVZ mogliśmy przypomnieć szerszemu gronu historię naszego osiedla. Projekt „Plac Grunwaldzki – nieopowiedziana historia” powstał po to, żeby wzmocnić lokalną tożsamość i wspólnie zastanowić się, jak II Wojna Światowa  wpłynęła na życie tutejszych mieszkańców i mieszkanek. Wiedzieliśmy, że historia często bywa przedstawiana w trudny, akademicki sposób, dlatego postawiliśmy na przystępne i sprawdzone formy – warsztaty, spacery, pokazy filmowe i rozmowy, które poruszały i łączyły ludzi. Chcemy opowiadać o przeszłości prostym, zrozumiałym językiem – takim, który trafia do osób w różnym wieku i z różnych środowisk.

Dwie młode kobiety oraz jedna seniorka stoją pod drzewami i rozmawiają. zdjęcie: Marcin Szczygieł

Jakiego rodzaju działania zrealizowaliśmy dla mieszkanek i mieszkańców Wrocławia w ramach tego projektu (od 14 kwietnia 2023 roku do 15 kwietnia 2025 roku)?

  • 2023-2025
  • Wywiady
  • Felietony
  • Pokazy filmowe
  • Spacery
  • Spotkania i warsztaty
    • cykl sześciu spacerów, które poprowadzili dla nas
    • dwa pokazy filmowe połączone z dyskusjami;
    • cykl siedmiu warsztatów i spotkań edukacyjnych;
    • sześć felietonów, które przybliżają historię osiedla i lokalnej społeczności;
    • pierwszy zin wspomnieniowy o Placu Grunwaldzkim;
    • pierwszą wideo pocztówkę z Placu Grunwaldzkiego.

     

    Zobacz wideo pocztówkę

    Przeczytaj zin

     

    Projekt umożliwił nam też współpracę z wrocławskim środowiskiem, którego przedstawiciele i przedstawicielki stworzyli z nami program wydarzeń, publikacje i wideo pocztówkę, którą zaprezentowaliśmy na zamknięcie naszych dwuletnich działań. Przewodnicy i przewodniczki, pracownice i pracownicy naukowi, osoby artystyczne, edukatorzy i edukatorki, osoby działające w obszarze archiwów i mediów – każde z Was dołożyło swoją cegiełkę do tego działania i serdecznie Wam za to dziękujemy!

     

    „Plac Grunwaldzki  – nieopowiedziana historia” współtworzyli/ły z nami:

     

    Wiktoria Didoszak, Majka Dokudowicz, Ewa Głowacka, Joanna Hytrek-Hryciuk, Anna Lewińska, Piotr Lis, Joanna Majczyk, Joanna Mielewczyk, Lech Moliński, Berenika Nikodemska, Piotr Oskwarek, Anna Pazdej, Ewa Pluta, Aleksandra Podlejska, Paweł Rychert, Agnieszka Tomaszewicz, Maciej Wlazło, Magdalena Weber, Tomasz Wszołek i Krzysztof Ziental.

     

    Dziękujemy naszym partnerom i przyjaciołom projektu: Akademickiemu Radiu Luz, DKF Politechnika, Muzeum Miejskiemu Wrocław, Politechnice Wrocławskiej, Wrocławskiej Fundacji Filmowej i Zakwas Studio.

  • Spotkaliśmy się z trzydziestoma osobami niegdyś lub dziś związanymi z osiedlem Plac Grunwaldzki – mieszkającymi, pracującymi lub uczącymi się tutaj w różnych okresach swojego życia. Nasi rozmówcy i rozmówczynie to zarówno osoby starsze, dorosłe, jak i młode. Każde z nich do projektu wniosło swoją perspektywę i prywatną opowieść na temat tego, jak Grunwald wpłynął lub wpływa na ich życie. Zapisy rozmów, często bardzo osobistych, pozwalają nam spojrzeć na to osiedle z perspektywy innych jego mieszkanek i mieszkańców. Ich wspomnienia, niekiedy przeciwstawne lub zaskakujące, pomagają nam opowiedzieć historię Placu Grunwaldzkiego na nowo.

     

    Kliknij tutaj, aby przejść do rozmów z mieszkańcami i mieszkankami osiedla.

  • Jednym z celów projektu było utrwalanie i upowszechnianie wiedzy na temat wspólnej historii i tożsamości osiedla. Wydarzenia z 1945 roku miały ogromny wpływ na to, jak w kolejnych dekadach rozwijało się życie na osiedlu, zarówno w kontekście zabudowy i wypełniania „wielkiej pustki” po lotnisku przy Kaiserstrasse, jak i życia codziennego na Placu Grunwaldzkim. Jednym z rezultatów, które wypracowaliśmy, jest cykl felietonów, w których zaproszone przez nas osoby opowiadają o losach Grunwaldu w różnych latach jego funkcjonowania.

     

    LISTA FELIETONÓW:

  • Przez dwa lata projektu regularnie spotykaliśmy się w międzypokoleniowym gronie, by wspólnie wspominać, tworzyć i rozmawiać o historii osiedla. Warsztaty plastyczne i kreatywne były okazją do reinterpretacji ważnych dla Wrocławia i Breslau symboli, spacery wokół kolejnych etapów zapełniania „wielkiej pustki” pozwoliły nam dowiedzieć się więcej o kolejnych dekadach historii Placu Grunwaldzkiego, a pokazy filmowe połączone ze wzruszającymi rozmowami były okazją do refleksji nad tym jak wojna zmieniła życie dziesiątek tysięcy ludzi – zarówno tych, którzy i które z Breslau uciekali, jak i pierwszych przesiedlonych na Ziemie Odzyskane osadników i osadniczek.

     

    Wspólnie z innymi organizacjami pozarządowymi i partnerami ze środowiska akademickiego wykorzystujemy medium filmu jako narzędzie do inicjowania rozmów o skutkach wojny i budowaniu relacji pomiędzy społecznością niemiecką i polską. Spotkania i dyskusje w ramach tego projektu są pełne wzruszeń, wspomnień i przyjaznych emocji, nawet jeśli poruszane przez nas tematy są trudne i smutne.

     

    • 25.01.2024 roku o godzinie 18:00 odbył się pokaz filmu dokumentalnego „Los” Joanny Mielewczyk (Polska, 2023), znanej Wam z audycji „Kamienice” w Radiu RAM. Film opowiada o życiu dwóch nastolatków (Jerzego i Juergena) w oblężonym Wrocławiu 1945 roku. Bohaterowie spotykają się po latach i wspominają swoje doświadczenia z tamtego czasu. Polak i Niemiec, dwójka chłopaków mieszkających w ogarniętym wojną mieście. Na ekranie towarzyszy im współczesny nastolatek, który za pośrednictwem bohaterów odkrywa przeszłość swojego miasta. Dokument trwa 60 minut.Po projekcji spotkaliśmy się z Jerzym Podlakiem, jednym z dwóch głównych bohaterów obrazu i jednym z ostatnich żyjących świadków Festung Breslau, a przy okazji wrocławskim pionierem, mieszkającym w stolicy Dolnego Śląska od 1944 roku, a także Piotrem Lisem, autorem książki „Kamienice 4. Opowieści o miejscach, których nie ma”. Rozmowę poprowadził Lech Moliński z Wrocławskiej Fundacji Filmowej.

     

    • 8.02.2024 roku o godzinie 18:00 odbył się pokaz filmu „Niebo nad Berlinem” Wima Wendersa (Niemcy, 1987). Film pokazuje Berlin z końcówki istnienia muru dzielącego miasto na dwa światy. Na płaszczyźnie fabularnej obraz Wendersa przedstawia historię dwóch aniołów, z których jeden decyduje się zrezygnować z anielskiego statusu z miłości do kobiety. Film trwa 2 godz. 8 min, był emitowany z polskimi napisami.W prowadzonej przez Lecha Molińskiego rozmowie po projekcji udział wzięli Tomasz Sikora, niemcoznawca i filmoznawca, a także Krzysztof Wiewióra z DKF-u Politechnika.

     

    Projekcje filmowe odbyły się dzięki współpracy z Wrocławską Fundacją Filmową i DFK PWr oraz dzięki uprzejmości Politechniki Wrocławskiej.

  • Za nami także cykl spacerów po osiedlu Plac Grunwaldzki. Osiedlowe wędrówki odbyły się jesienią 2023 roku oraz w maju 2024 roku. Poznaliśmy kulisy budowy lotniska na Placu Grunwaldzkim. Dowiedzieliśmy się również, jak powstała socrealistyczna architektura oraz sztandarowe modernistyczne realizacje. W sąsiedzkim gronie słuchaliśmy opowieści o ulicach i budynkach, których gołym okiem nie widać, ale które zapisały się w historię osiedla, a także o wspomnieniach osób zamieszkujących Plac Grunwaldzki przed i po wojnie. Poznaliśmy realia życia w zniszczonym przez wojnę mieście, zwłaszcza tych pierwszych lat tuż po upadku Twierdzy Breslau.

     

    Harmonogram spacerów:

    • 24.08.2023, 17:30-19:30 –  „Historie i mity wokół budowy lotniska na Placu Grunwaldzkim” – oprowadzał Maciek Wlazło.
    • 31.08.2023, 17:30-19:30 –  „Archispacer po Placu Grunwaldzkim śladem wielkich planów z drugiej połowy XX wieku” – oprowadzała Joanna Majczyk.
    • 28.09.2023, 17:30-19:30 –  „O związku architektury z ludźmi – nieistniejące budynki i ważne persony” – oprowadzała Ewa Pluta.
    • 5.10.2023, 17:30-19:30 –  „Śladami przed- i powojennych mieszkańców Wrocławia” – oprowadzała Joanna Mielewczyk.
    • 19.10.2023, 17:30-19:30 –  „Od Audytorium do audytorium, czyli spacer wzdłuż placu Grunwaldzkiego śladami architektury modernistycznej” – oprowadzał Krzysztof Ziental.
    • 9.05.2024, 17:00-10:30 –  „Pierwsze lata po wojnie” – oprowadzała Joanna Hytrek-Hryciuk.

  • Międzypokoleniowe spotkania wokół wspólnej historii sprawdziły się także w formacie kreatywnych warsztatów i spotkań, podczas których osoby zainteresowane historią Placu Grunwaldzkiego lub związane z tą częścią Wrocławia mogły rozwijać swoje pasje i nabywać nowe umiejętności. Wspólne tworzenie zina osiedlowego, tworzenie prac metodą linorytu czy pokaz druku warsztatowego podczas sąsiedzkiego pikniku to tylko niektóre z naszych pomysłów na łączenie wspomnień i międzypokoleniowej integracji w twórczej i pozbawionej ocen atmosferze. Niezobowiązująca formuła okazała się być strzałem w dziesiątkę i pomóc w pokonaniu barier pomiędzy różnymi  pokoleniami mieszkanek i mieszkańców Wrocławia.

     

    Harmonogram spotkań i warsztatów:

    • 23.09.2023 roku – Majka Dokudowicz, wrocławska artystka i projektantka, poprowadziła pokaz druku warsztatowego podczas pikniku Rady Osiedla Plac Grunwaldzki i partnerstwa „Nasz Grunwald”. Dokudowicz w ramach projektu poprowadziła też warsztat z pracy techniką linorytu w dniu 5.03.2024 roku, godz. 18:00-20:00. Dla obu z tych spotkań inspiracją były motywy znalezione na fasadach breslaurskich kamienic na dzisiejszym Placu Grunwaldzkim.
    • Jesienią 2024 roku z kolei skupiliśmy się na tworzeniu osiedlowego zina ze wspomnieniami dotyczącymi Grunwaldu. W pierwszym etapie, 14 września i 5 października 2024, w godzinach 11:00-13:00 oraz 10:30-13:30, odbyły się dwa warsztaty, które poprowadziła Anna Lewińska. Wspólnie zebraliśmy Wasze wspomnienia i mity miejskie związane z osiedlem Plac Grunwaldzki. Następnie przeszliśmy do działań twórczych – naszą i Waszą przewodniczką w tym procesie była Ewa Głowacka, wrocławska artystka, aktywistka i projektantka od lat związana ze sceną niezależną. W centrum zainteresowania naszych spotkań były formy niezależnej i często samodzielnych publikacji, które pozwalają na swobodne wyrażanie myśli, emocji oraz artystycznych wizji. Warsztaty odbyły się 22.11.2024 w godzinach 11:00-13:30 i 2.12.2024 w godzinach 17:00-19:00.
    • Na początku 2025 roku wspólnie z Zakwas Studio, lokalną pracownią ceramiki, zaprosiliśmy Was do współtworzenia kafli inspirowanych ornamentami niemieckich kamienic, odkrywając tajemnice dawnych technik zdobienia ceramiki. Warsztaty odbyły się 21 i 25 lutego 2025 roku w godzinach 17:00-19:00.
    • „Każda ulica to zupełnie inny świat – opowieści z Placu Grunwaldzkiego” to sąsiedzki finał projektu, na który zaprosiliśmy Was 31 marca 2025 roku (17:30-19:30). Podczas międzypokoleniowego wydarzenia odbyły się premiera zina i wideo pocztówki podsumowujących projekt, a także kreatywne warsztaty z tworzenia pocztówek inspirowanych najważniejszymi symbolami architektury osiedla, które poprowadziła Magdalena Weber.

„Plac Grunwaldzki – nieopowiedziana historia” to projekt realizowany przez Fundację Ładne Historie dzięki dofinansowaniu ze środków Fundacji EVZ w ramach programu „local.history”.

 

The project was supported by the EVZ Foundation. This publication does not represent the opinion of the EVZ Foundation. The author bears responsibility for any statements contained herein.

 

Logotyp programu EVZ